Bolczów. Zamek wśród granitowych skał i lasów Rudaw Janowickich.

Nie widać go z daleka. Nie wyrasta ponad okolicę jak warownia na samotnym szczycie. Ruiny Bolczowa odkrywa się stopniowo, idąc leśną ścieżką wśród drzew i granitowych skał. Dopiero na miejscu można zobaczyć, jak kamienne mury połączono z naturalnymi formacjami skalnymi, tworząc obronną budowlę, której układ do dziś zaskakuje.

Zamek znajduje się w północnej części Rudaw Janowickich, niedaleko Janowic Wielkich, nad doliną potoku Janówka. Choć od wieków pozostaje ruiną, nie jest jedynie pozostałością dawnej warowni. To również cel leśnych spacerów i miejsce, w którym historia nie oddziela się wyraźnie od krajobrazu. Skały, drzewa i kamienne przejścia tworzą tu całość, a zwiedzanie polega przede wszystkim na odkrywaniu kolejnych fragmentów dawnego założenia.

Bolczów powstał na skalistym występie, a jego budowniczowie wykorzystali naturalne ukształtowanie terenu. Zamiast tworzyć regularną twierdzę na otwartej przestrzeni, poprowadzili mury pomiędzy granitowymi ostańcami. Pionowe ściany skał stanowiły dodatkową osłonę, a zarazem wyznaczały kształt zamkowych dziedzińców i przejść.

Takie położenie miało znaczenie obronne, ale dziś jest jedną z najbardziej charakterystycznych cech Bolczowa. W wielu miejscach trudno oddzielić to, co stworzyła przyroda, od tego, co dobudował człowiek. Kamienne ściany wyrastają obok skał, opierają się o nie lub łączą fragmenty skalnego terenu w jeden system obwarowań.

Najstarsza część zamku obejmowała niewielki dziedziniec, cysternę na wodę, budynek mieszkalny zwany Wysokim Domem oraz czworoboczną wieżę obronną. Z czasem warownię rozbudowano w kierunku południowym. Powstały kolejne dziedzińce i umocnienia, a wejście zabezpieczono dodatkowymi elementami obronnymi. Układ zamku nie jest więc dziełem jednego etapu budowy, lecz efektem kolejnych przekształceń.

Dokładna data powstania Bolczowa nie jest znana. Pierwsza potwierdzona wzmianka o zamku pochodzi z 1375 roku, kiedy występuje on pod nazwą Bolczensteyn. Jego początki wiąże się z Clericusem Bolczem, rycerzem związanym z okolicznymi dobrami. Warownia prawdopodobnie pełniła funkcję ośrodka zarządzania majątkiem i mogła mieć związek z rozwijającym się górnictwem w rejonie Miedzianki.

W XVI wieku Bolczów przeszedł rozbudowę. Z zamkiem związany był wówczas Justus Decjusz, właściwie Ludwig Jodok Dietz — krakowski finansista i sekretarz króla Zygmunta Starego. Posiadał warownię w latach 1537–1543 i inwestował również w pobliskie górnictwo miedzi. W tym okresie zamek dostosowano do zmieniających się potrzeb obronnych. Pojawiły się między innymi strzelnice, sucha fosa oraz dodatkowe umocnienia w rejonie wejścia.

Kres funkcjonowania Bolczowa jako zamieszkanej warowni przyniosła wojna trzydziestoletnia. Zamek zajmowały wojska cesarskie, a w 1645 roku został zdobyty przez Szwedów. 6 grudnia tego roku podpalono jego zabudowania mieszkalne. Po zniszczeniu nie podjęto odbudowy, a Bolczów pozostał trwałą ruiną.

Z czasem to, co wcześniej oznaczało utratę funkcji i znaczenia, stało się jednym z powodów zainteresowania zamkiem. W XIX wieku ruiny zaczęły przyciągać miłośników górskich wycieczek i romantycznego krajobrazu. W 1824 roku odwiedził je król pruski Fryderyk Wilhelm III. W 1848 roku dobra wraz z zamkiem kupił hrabia Stolberg-Wernigerode, który podjął prace zabezpieczające. Na terenie ruin powstała również niewielka gospoda, a później zabudowania służyły turystom jako schronienie.

Dziś Bolczów jest jedną z rozpoznawalnych atrakcji Rudaw Janowickich, ale nie przypomina typowego obiektu nastawionego na masowe zwiedzanie. Nie ma tu odtworzonych komnat ani rozbudowanej ekspozycji, która prowadziłaby przez kolejne epoki. Najwięcej można zobaczyć, obchodząc ruiny i przyglądając się zachowanym fragmentom murów, dawnym dziedzińcom oraz skałom, które włączono w obronny układ zamku.

Do ruin prowadzi leśny szlak z Janowic Wielkich. Przejście zajmuje orientacyjnie 40–45 minut w jedną stronę, choć czas zależy od wybranego miejsca startu i tempa marszu. Trasa początkowo wiedzie leśną drogą, a bliżej zamku staje się bardziej kamienista i stroma. Warto założyć wygodne obuwie, szczególnie po deszczu, kiedy podłoże może być śliskie.

Samo dojście jest częścią wycieczki. Zamiast otwartej panoramy i zamku widocznego już z daleka towarzyszą nam drzewa, nierówna ścieżka i skalne formacje. Ruiny pojawiają się dopiero na końcu drogi. W środku można przejść przez dawne wejścia, zajrzeć na dziedzińce i zobaczyć, jak różne części założenia dopasowano do granitowego podłoża. Niektóre fragmenty murów zachowały się na tyle dobrze, że nadal pozwalają wyobrazić sobie pierwotny układ budowli.

Bolczów dobrze sprawdza się jako cel krótszej wycieczki, ale można połączyć go również z dalszym poznawaniem Rudaw Janowickich. Okolica oferuje szlaki prowadzące przez dolinę Janówki i wśród charakterystycznych formacji skalnych. Warto jednak zostawić sobie czas na samo obejście zamku, zamiast potraktować go wyłącznie jako punkt do odhaczenia na trasie.

To miejsce dla osób, które lubią zabytki bez muzealnej oprawy i chcą zobaczyć, jak dawna architektura współistnieje z przyrodą. Na Bolczowie nie wszystko jest oczywiste na pierwszy rzut oka. Trzeba podejść bliżej, zajrzeć za mur, obejść skałę. I właśnie wtedy najlepiej widać, że historia tego zamku zapisana jest nie tylko w dokumentach, lecz także w jego nietypowym układzie i zachowanych kamiennych fragmentach.