Od andrzejkowych wróżb po horoskopy. Dlaczego chcemy znać przyszłość?

Pod koniec listopada wróżby stają się pretekstem do spotkań i zabawy. Lanie wosku przez klucz, odczytywanie kształtów i próby odgadnięcia, co przyniesie przyszłość — to zwyczaj, który wielu z nas zna od dzieciństwa. Dziś takie praktyki traktujemy przede wszystkim z przymrużeniem oka, ale sama potrzeba zaglądania w przyszłość jest znacznie starsza niż andrzejkowe wieczory.

Kiedyś szukano odpowiedzi w snach, układzie gwiazd czy kształtach zastygłego wosku. Dziś równie łatwo sięgamy na przykład po horoskop w telefonie. Zmieniły się narzędzia, ale pytanie pozostało to samo: dlaczego tak bardzo chcemy wiedzieć, co nas czeka?

Próby odczytywania przyszłości mają bardzo długą historię. W starożytnej Mezopotamii interpretowano sny, obserwowano znaki na niebie i odczytywano omeny z wnętrzności zwierząt składanych w ofierze. Istniały nawet teksty opisujące znaki i przypisywane im znaczenia. Nie była to wyłącznie rozrywka: wróżbiarstwo mogło wpływać na decyzje władców i ocenę nadchodzących zagrożeń.

Na ziemiach polskich własne miejsce w kalendarzu obrzędowym zajęły andrzejki, związane w tradycyjnej kulturze ludowej przede wszystkim z wróżbami matrymonialnymi. Młode, niezamężne kobiety próbowały dowiedzieć się, kto zostanie ich mężem i kiedy wyjdą za mąż. Podobne praktyki mieli również chłopcy, którzy wróżyli sobie w wigilię św. Katarzyny, przypadającą 24 listopada. Zwyczaj ten, nazywany katarzynkami, z czasem niemal zanikł.

Dawne wróżby nie zawsze przypominały dzisiejsze zabawy towarzyskie. Z biegiem czasu wiele z nich straciło pierwotną powagę i stało się okazją do wspólnego spędzania wieczoru. Dziś lanie wosku jest raczej elementem tradycji, zabawą i pretekstem do spotkania niż sposobem podejmowania życiowych decyzji.

Dlaczego jednak tak bardzo interesuje nas coś, czego jeszcze nie ma? Jedną z odpowiedzi przynosi psychologia. Badacze opisują zjawisko nazywane nietolerancją niepewności, czyli trudność w znoszeniu sytuacji, w których nie wiemy, czego się spodziewać, a brak odpowiedzi wywołuje napięcie lub skłania do uporczywego poszukiwania pewności.

Przegląd badań Benjamina A. Rossera, opublikowany w 2019 roku w czasopiśmie „Cognitive Therapy and Research”, wskazuje, że nietolerancja niepewności może odgrywać rolę w różnych trudnościach psychologicznych, szczególnie związanych z lękiem. Nie oznacza to oczywiście, że każdy, kto czyta horoskop, boi się niepewności.

Zainteresowanie wróżbami może wynikać ze zwykłej ciekawości lub potrzeby rozrywki. Łatwo jednak zrozumieć, dlaczego obietnica odpowiedzi bywa kusząca, gdy czekamy na ważną decyzję, zastanawiamy się nad przyszłością związku albo nie wiemy, w jakim kierunku potoczy się nasza kariera.

Przepowiednia nie zmienia tego, co rzeczywiście wydarzy się w przyszłości. Może jednak na chwilę dać nam poczucie, że udało się uporządkować coś, nad czym nie mamy pełnej kontroli.

„Jesteś niezależny, ale cenisz bliskie relacje. Lubisz nowe wyzwania, choć czasem potrzebujesz spokoju”. Brzmi znajomo? Takie zdania mogą wydawać się bardzo osobiste, choć pasują do wielu ludzi.

W psychologii zjawisko polegające na uznawaniu ogólnych opisów za wyjątkowo trafne nazywa się efektem Barnuma lub efektem Forera. W 1949 roku psycholog Bertram R. Forer przeprowadził eksperyment, w którym studenci otrzymali rzekomo indywidualne charakterystyki osobowości. W rzeczywistości wszyscy dostali ten sam opis, a mimo to uznali go za trafny.

Podobnie bywa z horoskopami. Jeśli zapowiedź mówi o ważnym spotkaniu, możemy później uznać zwykłą rozmowę za potwierdzenie przepowiedni. Zdarzenia, które nie pasują do wcześniejszych oczekiwań, łatwiej pominąć.

Nie oznacza to oczywiście, że każdy czytelnik horoskopów bezkrytycznie w nie wierzy. Dla wielu to po prostu przyjemny rytuał lub okazja do zastanowienia się nad sobą. Warto jednak pamiętać, że poczucie trafności nie jest tym samym co potwierdzona wiedza o przyszłości.

Dziś potrafimy przewidywać wiele zjawisk znacznie lepiej niż nasi przodkowie. Korzystamy z prognoz pogody, danych statystycznych i narzędzi pomagających oceniać prawdopodobieństwo różnych zdarzeń. Nadal jednak nie wiemy, jak potoczą się nasze relacje, jakie decyzje podejmą inni ludzie i które plany trzeba będzie zmienić.

Może właśnie dlatego wróżby nie zniknęły. Nie muszą konkurować z nauką, jeśli traktujemy je jako tradycję, zabawę albo pretekst do refleksji. Problem może pojawić się dopiero wtedy, gdy oczekujemy od nich pewności, której nie potrafią nam zapewnić.

Podczas najbliższych andrzejek można więc przelać wosk przez klucz i spróbować odczytać z niego przyszłość. Można też zadać sobie inne pytanie: czego tak naprawdę chcielibyśmy się dowiedzieć? Czy zależy nam na konkretnej odpowiedzi, czy raczej na zapewnieniu, że wszystko się ułoży? A może szukamy odwagi, by samodzielnie zdecydować o tym, co będzie dalej?

Na te pytania nie odpowie ani horoskop, ani kształt zastygłego wosku. Ale już samo ich postawienie może być dobrym początkiem.