Skąd wzięła się nazwa Karkonosze? Historia ukryta w nazwie gór.

Karkonosze znamy z map, szlaków i opowieści o Duchu Gór. Choć ich nazwy używamy na co dzień, jej pochodzenie nie jest całkowicie pewne. Warto oddzielić językoznawcze przypuszczenia od tego, co mówią dawne zapisy.

Według jednej z najczęściej przywoływanych hipotez polska nazwa jest odpowiednikiem czeskiego określenia Krkonoše. Jej źródeł szuka się w dawnych słowiańskich rdzeniach krk- lub krak-, łączonych z kosodrzewiną, oraz -noš-, kojarzonym z czasownikiem „nosić”.

W takiej interpretacji nazwa oznaczałaby góry „niosące” kosodrzewinę, czyli porośnięte charakterystycznymi, niskimi i powyginanymi krzewami. To obraz dobrze pasujący do górskiego krajobrazu, ale samo wyjaśnienie pozostaje hipotezą, a nie ustalonym faktem.

Inna koncepcja zakłada, że nazwa ma jeszcze starsze, przedsłowiańskie pochodzenie. Łączy się ją wówczas z rdzeniem kar- lub gar-, któremu przypisuje się znaczenie związane z górą albo kamieniem. Podwojona forma karkar miałaby oznaczać kamienisty teren lub zbocze. Również tej interpretacji nie można uznać za ostatecznie rozstrzygniętą.

Wśród ciekawych tropów pojawia się nazwa Korkontoi, którą grecki geograf Klaudiusz Ptolemeusz odnotował w II wieku naszej ery. Według przypuszczenia przywoływanego przez Karkonoski Park Narodowy lud o tej nazwie mógł zamieszkiwać południowe podnóża Karkonoszy.

Czy nazwa tego ludu ma związek z nazwą naszych gór? Nie ma dowodów pozwalających rozstrzygnąć tę kwestię. Podobieństwo brzmienia samo w sobie nie potwierdza wspólnego pochodzenia nazw ani tego, że Ptolemeusz opisywał właśnie ten region.

Ten trop pokazuje, jak daleko mogą sięgać poszukiwania dawnych nazw geograficznych. Nie oznacza jednak, że możemy z pewnością mówić o Karkonoszach pod tą nazwą już w starożytności.

Najstarsze znane zapisy nie odnoszą nazwy od razu do całego pasma. Według Karkonoskiego Parku Narodowego forma Krkonoš pojawiła się w dokumencie z 1492 roku. Początkowo miała rodzaj żeński i odnosiła się do pojedynczej góry, wiązanej z Kotelem oraz grzbietem Krkonoša.

W XVI wieku czeski kronikarz Václav Hájek z Libočan używał określenia Česká a Slezská Krkonoš, czyli czeski i śląski Krkonoš. Odnosił je do Kotla i Wielkiego Szyszaka.

Z czasem nazwa objęła całe pasmo. W 1517 roku odnotowano czeskie określenie Krkonošské hory, czyli Góry Krkonoš. Natomiast w 1601 roku w ołomunieckim śpiewniku religijnym pojawiła się jednowyrazowa forma Krkonoše odnosząca się do całego pasma. To właśnie ten zapis Karkonoski Park Narodowy wskazuje jako pierwsze użycie nazwy w obecnym znaczeniu.

Na przestrzeni wieków góry występowały pod różnymi nazwami. W dawnych przekazach pojawiały się między innymi określenia Góry Śnieżne, Góry Ryfejskie i Czeski Las. Nie zawsze oznaczały dokładnie ten sam obszar — niektóre stosowano szerzej, obejmując nimi także inne części Sudetów.

Osobną historię ma niemiecka nazwa Riesengebirge, tłumaczona jako Góry Olbrzymie. Jej wcześniejsza forma, Riesenberg, odnosiła się do Śnieżki. Z czasem określenie rozszerzono na całe pasmo.

To przykład zmiany, która często zachodzi w nazewnictwie geograficznym. Nazwa pojedynczego, charakterystycznego szczytu może z czasem objąć znacznie większy obszar.

Pochodzenie nazwy Karkonosze nie zostało ostatecznie wyjaśnione. Jedna z hipotez odwołuje się do słowiańskich rdzeni związanych z kosodrzewiną, inna szuka jej źródeł w starszym nazewnictwie odnoszącym się do gór i kamienistego terenu. Nie ma podstaw, by którąkolwiek z tych interpretacji przedstawiać jako pewnik.

Wiemy natomiast, że nazwa ma długą historię, a jej znaczenie zmieniało się wraz z upływem czasu. Zanim zaczęła określać całe pasmo, była nazwą pojedynczej góry. Nawet tak dobrze znany sudecki region kryje więc zagadkę, na którą wciąż nie ma jednej pewnej odpowiedzi.