Walończycy w Karkonoszach. Poszukiwacze złota, minerałów i śladów ukrytych w skałach.

Dzisiaj w góry przychodzimy przede wszystkim po widoki. Wychodzimy na szlak, robimy zdjęcia i zatrzymujemy się przy punktach widokowych. Dla dawnych Walończyków Karkonosze były przede wszystkim miejscem pracy — interesowało ich nie tylko to, co widać na powierzchni, ale przede wszystkim to, co znajduje się pod nią.

Szukali złota, rud metali, kryształów i kamieni, które można było sprzedać albo wykorzystać w rzemiośle. Znali się na skałach i minerałach, potrafili czytać teren i wiedzieli, gdzie warto szukać. Zostawili po sobie zapiski, nazwy miejsc, ślady dawnych wyrobisk oraz — według tradycji — znaki wycinane na skałach i drzewach.

Samo określenie „Walończycy” może być mylące. Nazwa wiąże się z Walonią, regionem dzisiejszej Belgii, oraz z przybyszami z tych terenów i północnej Francji. Już w średniowieczu byli oni znani z umiejętności związanych z górnictwem, poszukiwaniem rud i obróbką metali.

Z czasem słowo „Walończyk” zaczęło być używane znacznie szerzej. W Karkonoszach określano nim przybyszów zajmujących się poszukiwaniem minerałów i kruszców, choć nie wszyscy pochodzili z Walonii. Wśród ludzi przybywających w Sudety byli między innymi Niemcy, Czesi i Włosi, a łączyły ich przede wszystkim doświadczenie i zainteresowanie bogactwami gór.

W XVI wieku mianem Walończyków określano również ludzi zbierających minerały i kamienie szlachetne. Byli wśród nich górnicy, przedsiębiorcy, lekarze, alchemicy i osoby, które dzisiaj nazwalibyśmy po prostu poszukiwaczami. Opowieść, że „Walończycy przybyli z Belgii i zaczęli szukać złota”, jest więc dużym uproszczeniem.

Odpowiedź jest konkretna: możliwość zarobku. W Karkonoszach i Górach Izerskich znajdowano złoto, rudy żelaza, miedzi i ołowiu oraz minerały cenne dla rzemieślników i jubilerów. Złota szukano w osadach rzecznych i potokach, gdzie gromadziła je woda, ale także w żyłach kwarcowych i miejscach o obiecującej budowie geologicznej.

Złoto nie było jedynym celem. Znajdowano tu również ametysty, granaty, topazy, turmaliny, jaspisy i kryształy górskie. Niektóre minerały miały znaczenie jubilerskie, inne wykorzystywano przy produkcji szkła i dekoracyjnych mozaik. Dla człowieka umiejącego rozpoznać wartościowy okaz karkonoski kamień nie musiał być zwykłym kamieniem.

Poszukiwanie minerałów nie polegało na przypadkowym kopaniu dziur w ziemi. Najpierw trzeba było nauczyć się czytać teren: obserwować kolor i strukturę skał oraz sprawdzać zawartość potoków. Żwir, piasek i pojedyncze minerały mogły wskazywać, co znajduje się w wyżej położonych częściach gór.

Jeżeli w strumieniu znajdowano interesujące okazy, próbowano ustalić, skąd pochodzą. Tak krok po kroku można było zbliżyć się do źródła złoża. Wiedza o terenie i minerałach była cenna, dlatego doświadczenie przekazywano z człowieka na człowieka, a informacje o dobrych miejscach pilnie strzeżono.

Poszukiwacze musieli również pamiętać, gdzie już byli. Nie mieli map topograficznych, GPS-u ani aplikacji wskazujących dokładną lokalizację. Jeśli znaleźli interesujące miejsce w lesie, przy potoku czy pod skałą, potrzebowali sposobu, by do niego wrócić.

Z tym wiąże się tradycja znaków walońskich. Według zachowanych przekazów drogę i miejsca poszukiwań oznaczano rytami na drzewach, skałach i kamieniach. Miały wśród nich występować krzyże, dłonie, strzałki, litery, cyfry oraz symbole młota i kilofa.

Jednym z najstarszych opisów takich znaków jest relacja XVI-wiecznego kronikarza Simona Hüttela. Wspominał on o oznaczeniach na drzewach, znajdowanych podczas wypraw związanych z poszukiwaniem złota: krzyżach, dacie, dużej ręce oraz symbolach narzędzi. Nie oznacza to jednak, że każdy stary ryt w Karkonoszach można bez wątpliwości przypisać Walończykom. W wielu przypadkach nie wiadomo, kiedy powstał i kto go wykonał.

Jednym z miejsc związanych z tą tradycją jest Waloński Kamień w Przesiece. Na skale zachowały się słabo widoczne ryty, między innymi znak dłoni i krzyża. Lokalne przekazy łączą je z dawnymi poszukiwaczami.

Trudno jednak stwierdzić, czy wszystkie zachowane symbole pochodzą z czasów działalności Walończyków. Przez stulecia mogły powstawać kolejne ryty, a dawne oznaczenia mogły być poprawiane lub interpretowane na nowo. Im mniej wiadomo o konkretnym znaku, tym łatwiej obrasta on legendą.

Znacznie pewniejszym świadectwem działalności poszukiwaczy są księgi walońskie. Nie były kronikami Karkonoszy, lecz praktycznymi przewodnikami. Zapisywano w nich informacje o występowaniu minerałów i rud, drogach do interesujących terenów, charakterystycznych punktach krajobrazu oraz sposobach poszukiwania złóż.

Niektóre zapisy pozostawały trudne do zrozumienia dla osoby postronnej. Posługiwano się skrótami, określeniami zawodowymi i opisami czytelnymi przede wszystkim dla ludzi znających teren. Informacja o miejscu występowania wartościowego minerału sama miała przecież dużą wartość.

Wrocławska Księga Walońska z XV wieku zawiera między innymi wskazówki prowadzące przez okolice dzisiejszych Piechowic i Kopańca w kierunku gór. Podaje również informacje o miejscach, gdzie można było znaleźć złoto i ametysty. Dla nas to zabytek i ciekawostka historyczna, dla dawnych poszukiwaczy — narzędzie pozwalające wrócić do obiecującego miejsca.

Walończycy posiadali wiedzę niedostępną większości ludzi. Same Karkonosze były znacznie mniej dostępne niż dzisiaj: bez rozwiniętej sieci szlaków turystycznych, schronisk i drogowskazów. Człowiek umiejący przejść przez góry, rozpoznać minerały i znaleźć ich złoża mógł wydawać się kimś niezwykłym.

Niechęć do dzielenia się odkryciami dodatkowo budowała tajemnicę. Do rzeczywistych informacji dołączały opowieści o ukrytych skarbach, symbolach i miejscach, których lepiej nie odwiedzać. W ten sposób historia poszukiwaczy zaczęła łączyć się z legendami Karkonoszy.

W jednej z najstarszych ksiąg walońskich znajduje się wzmianka o miejscu w pobliżu Zamku Wieczornego, gdzie miał przebywać „Duch”. Nie jest to dowód spotkania z Karkonoszem znanym z późniejszych legend, lecz ślad wyobrażeń ludzi przemierzających te góry. Z czasem rzeczywiste miejsca poszukiwań otrzymywały własne opowieści, a dawne wyrobiska stawały się w nich miejscami ukrytych skarbów.

Jednym z najbardziej znanych przekazów jest historia Laurentiusa Angelusa. Według tradycji w 1148 roku miał odkryć złoża rudy żelaza na zboczach Rudnika w okolicach dzisiejszych Kowar. Późniejsze opowieści wiązały jego działalność również z odkryciem rud w Miedziance.

Brakuje jednak wystarczających źródeł, by wszystkie szczegóły tej historii uznać za pewne wydarzenia. Laurentius Angelus pozostaje więc przede wszystkim częścią lokalnej tradycji. Rzeczywista jest natomiast historia górnictwa w Kowarach: złoża rud żelaza eksploatowano tu przez stulecia i miały ogromne znaczenie dla rozwoju miejscowości.

Walończyków łatwo wyobrazić sobie jako ludzi skupionych wyłącznie na złocie. Dla rozwoju regionu ważne były jednak również inne minerały. Karkonosze i Góry Izerskie dostarczały surowców dla hutnictwa szkła, zwłaszcza potrzebnego do jego produkcji kwarcu.

Dlatego okolice dzisiejszej Szklarskiej Poręby stały się ważnym obszarem poszukiwań minerałów. Rozwój hut i zapotrzebowanie na surowce wzajemnie się napędzały, zwiększając znaczenie wiedzy o złożach. Historia Walończyków jest więc nie tylko opowieścią o poszukiwaczach skarbów, ale także częścią historii gospodarczej regionu.

Walończycy nie zostawili po sobie jednej wielkiej „tajnej mapy skarbów”. Pozostały zapisy, informacje o złożach, dawne wyrobiska, nazwy miejsc i tradycja poszukiwania minerałów. Z połączenia tych śladów z opowieściami powstał obraz, który znamy dzisiaj.

Nie wszystkie legendy o odkryciach mają potwierdzenie w źródłach i nie każdy ryt można przypisać dawnym poszukiwaczom. Nie ma jednak wątpliwości, że przez wieki ludzie przychodzili w Karkonosze po to, co kryło się w skałach i potokach. Kamień przy szlaku mógł zdradzać obecność żyły kwarcowej albo prowadzić do źródła złoża.

Warto o tym pamiętać podczas kolejnej wędrówki. Dla współczesnego turysty najważniejsza bywa panorama ze szczytu, dla dawnego poszukiwacza — to, co znajdowało się pod nim. Chodzimy po tych samych górach, lecz dostrzegamy w nich zupełnie inne rzeczy.